W Opactwie OO. Cystersów w Szczyrzycu powstaje Izba Pamięci Tomasza Falla, organmistrza, którego warsztat przez kilkadziesiąt lat wysyłał instrumenty do kościołów w całej Galicji. Wystawa zajmie trzy sale i czternaście stanowisk, a zwiedzający będzie mógł między innymi samodzielnie podpompować model organów i na nim zagrać. Izba powstaje w polsko-słowackim projekcie „Ciricium i Słowacki Watykan", w ramach którego wyremontowano także mury opactwa.
Tomasz Fall przybył do Szczyrzyca w 1885 roku, żeby zbudować nowe organy dla klasztornego kościoła. Dwa lata później kronikarz odnotował, że instrument już służy podczas liturgii i zwraca uwagę nie tylko zakonników:
„Szczególnie podobał się organ, którego melodija wszystkich zachwycała, co było powodem, iż organmistrza P. Tomasza Falla wzywano do bliższych i dalszych kościołów, gdzie częścią nowe budował organy częścią stare przerabiał i poprawiał."
Zlecenie okazało się przełomem. Fall osiadł w Szczyrzycu na stałe, założył rodzinę i otworzył własny warsztat organmistrzowski, z którego w kolejnych dziesięcioleciach wychodziły nowe instrumenty oraz elementy do przebudowy i naprawy organów w licznych kościołach.
Interesującą zagadkę stanowi data 1892 na tabliczce przymocowanej do szczyrzyckiego instrumentu – pozornie sprzeczna z zapisem kroniki z 1887 roku. Najbardziej prawdopodobne wyjaśnienie jest takie, że organy były już wtedy na tyle ukończone, by służyć podczas liturgii, a prace nad nimi trwały jeszcze przez kilka lat.
Organy w kościele opackim mają dziś piętnaście głosów rozdzielonych między dwa manuały i sekcję pedałową. Sekcję drugiego manuału umieszczono w szafie ekspresyjnej, która pozwala organiście regulować natężenie brzmienia stopniowym otwieraniem żaluzji – rozwiązanie charakterystyczne dla organów epoki romantyzmu.
W 1917 roku wojsko austriackie skonfiskowało metalowe piszczałki prospektowe ze względu na zawartość cyny, cennego wówczas surowca wojennego. Dwa lata później brakujące piszczałki Pryncypału ośmiostopowego uzupełnił Bartłomiej Ziemiański – jako wotum wdzięczności za szczęśliwy powrót z Syberii. On sam przeprowadził w 1943 roku pierwszy gruntowny remont instrumentu.
Przez kolejne dziesięciolecia instrument był wielokrotnie naprawiany i przebudowywany. Ostatni z tych remontów, przeprowadzony w 2024 roku, przywrócił organom pierwotne założenia ich twórcy.
Zwiedzanie zaczyna się od stanowiska wprowadzającego w postać Tomasza Falla i w świat budownictwa organowego. W pierwszej części zwiedzający poznaje skomplikowany proces budowy instrumentu – poszczególne stanowiska opisują jego kolejne etapy i części składowe – oraz historię szczyrzyckich organów. Stoi tu model organów, na którym można zagrać, ale żeby zabrzmiał, trzeba go najpierw samodzielnie podpompować.
Kolejna sala to izba historyczna poświęcona biografii Tomasza Falla. Zwieńczeniem wystawy jest sala nazwana warsztatem mistrza, w której prezentowane są elementy związane ze stolarstwem i snycerką, a ożywiony Tomasz Fall opowiada o tajnikach pracy organmistrza. Na koniec zwiedzający może sprawdzić zdobytą wiedzę w multimedialnym quizie. Wszystkie treści przygotowano po polsku, angielsku i słowacku.
„Fall przyjechał tu na jedno zlecenie i został do końca życia. Chcielibyśmy, żeby ludzie, którzy przyjadą go poznać, też zostali dłużej, niż planowali" – mówi o. Szymon Warciak, opat Opactwa OO. Cystersów w Szczyrzycu.
Równolegle w opactwie prowadzono prace konserwatorsko-budowlane klasztoru, kościoła i muru ogrodzenia. Wykonano izolację przeciwwilgociową ścian piwnicznych i fundamentowych, naprawiono zawilgocone i zasolone partie tynków elewacji wraz z ich dezynfekcją i osuszaniem, wyremontowano tynki wyższych partii oraz systemy odprowadzania wód opadowych.
Przy tych pracach konserwatorzy odsłonili spod tynku malowidła ścienne – motywy heraldyczne i roślinne.
Projekt obejmuje także Spiską Kapitułę na Słowacji, miasteczko duchowne nazywane słowackim Watykanem, wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Partnerem Opactwa jest Rímskokatolícka cirkev Biskupstvo Spišské Podhradie.
Wspólnym efektem obu stron jest aplikacja Holy Trails – cyfrowy przewodnik po obiektach sakralnych, kulturowych i przyrodniczych pogranicza polsko-słowackiego, z opisami po polsku, słowacku, angielsku i niemiecku. Aplikacja jest bezpłatna, dostępna w App Store i Google Play.
Opactwo przyjmuje rodziny z dziećmi, pielgrzymów oraz grupy parafialne, szkolne i zorganizowane. Zwiedzanie zaczyna się przy wejściu do klasztoru: w dni powszednie o 9:00, 10:30, 13:30 i 15:00, w niedziele o 14:00, 15:00 i 16:00. Grupy autokarowe prosimy o wcześniejsze zgłoszenie telefoniczne pod numerem 519 032 453.
Kapłan przybywający z grupą może odprawić w opactwie Mszę Świętą. Po zwiedzaniu jest miejsce na spotkanie przy grillu, a w klasztornych ogrodach można obejrzeć zwierzęta. W klasztornym sklepie można spróbować produktów z klasztornego gospodarstwa oraz z cysterskiego browaru. Od 25 grudnia do 2 lutego dodatkową atrakcją jest żywa szopka.
Izba powstaje w polsko-słowackim projekcie „Ciricium i Słowacki Watykan", w ramach którego wyremontowano także mury opactwa. Projekt „Ciricium i Słowacki Watykan. Ochrona i rewitalizacja zabytków sakralnych i miejsc wokół nich" realizuje Opactwo OO. Cystersów w Szczyrzycu wspólnie z Rímskokatolícka cirkev Biskupstvo Spišské Podhradie. Obejmuje odnowę obu zabytków, utworzenie Izby Pamięci Tomasza Falla, cyfrowy przewodnik po dziedzictwie pogranicza, dwie pielgrzymki polsko-słowackie oraz koncert muzyki organowej w Spiskiej Kapitule. Dofinansowanie z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego wynosi 3 321 261,64 EUR.
